To rozróżnienie jest ważne. W debacie o psychoterapii można spotkać dwie skrajne tezy: „Gestalt nie ma żadnych badań” oraz „Gestalt działa tak samo dobrze jak każda inna terapia”. Pierwsza jest nieprawdziwa, druga jest zbyt szeroka. Rzetelna odpowiedź wymaga sprawdzenia, co dokładnie badano, na jakiej grupie, z czym porównywano terapię i jak długo obserwowano wyniki.

Poniżej omawiamy najważniejsze dostępne źródła, ich mocne strony oraz ograniczenia. Nie jest to ranking nurtów. Jeśli interesuje Cię przede wszystkim sposób pracy, przeczytaj najpierw czym jest psychoterapia Gestalt.

Najkrótsza odpowiedź: co wiemy, a czego nie?

Co właściwie oznacza „terapia jest skuteczna”?

Słowo „skuteczna” może odnosić się do różnych pytań:

• czy wyniki są lepsze niż brak leczenia lub lista oczekujących;

• czy terapia wypada podobnie do innej aktywnej metody;

• czy zmniejsza określone objawy;

• czy poprawia funkcjonowanie, relacje lub jakość życia;

• czy efekty utrzymują się po zakończeniu;

• ilu osobom pomaga w codziennej praktyce, poza warunkami badania;

• czy możliwe korzyści przewyższają koszty i ryzyko.

Badanie może dać dobrą odpowiedź na jedno pytanie i słabą na inne. Poprawa wyniku kwestionariusza po terapii nie mówi automatycznie, czy to terapia spowodowała zmianę. Z kolei badanie randomizowane może dobrze oceniać objawy, ale nie uchwycić ważnej dla klienta zmiany w relacjach.

Dlatego poniżej nie używamy prostego licznika „badań za i przeciw”. Liczy się ich projekt, jakość, wielkość próby, rodzaj grupy porównawczej oraz zgodność wyników.

Co pokazała metaanaliza z 1994 roku?

Najczęściej przywoływanym źródłem jest metaanaliza Bretza, Heekerensa i Schmitza. Autorzy uwzględnili 38 badań przeprowadzonych w latach 1970–1986. W abstrakcie stwierdzili, że terapia Gestalt była skuteczna i nie wypadała gorzej od porównywanych metod.

To ważny argument przeciwko tezie, że Gestalt nigdy nie był empirycznie badany. Metaanaliza ma jednak ograniczenia:

• syntetyzuje badania sprzed kilku dekad;

• powstała przed współczesnymi standardami prerejestracji i raportowania;

• łączyła zróżnicowane interwencje, populacje i miary;

• nie dała podstaw do jednoznacznych wskazań dla konkretnych diagnoz;

• nie rozstrzygnęła w wystarczającym stopniu efektów długoterminowych.

Wniosek: to źródło wspiera ogólną możliwość skutecznej pracy w Gestalt, ale nie może samodzielnie uzasadniać stwierdzenia „Gestalt ma udowodnioną skuteczność w leczeniu X”.

Co wnosi przegląd badań PTPG z 2026 roku?

Polskie Towarzystwo Psychoterapii Gestalt opublikowało w 2026 roku przegląd badań naukowych, obejmujący różne metodologie: badania ilościowe, jakościowe, studia przypadków, projekty quasi-eksperymentalne i przeglądy. To przydatna mapa literatury, szczególnie dla polskiego czytelnika.

Przegląd pokazuje, że badania nad Gestalt są liczniejsze i bardziej zróżnicowane, niż można sądzić na podstawie popularnych dyskusji. Jednocześnie liczba publikacji nie jest tym samym co siła dowodu. Studium przypadku może pogłębić rozumienie procesu, ale nie odpowie tak dobrze jak duże badanie porównawcze na pytanie o przeciętną skuteczność.

Trzeba też uwzględnić źródło opracowania. PTPG jest organizacją zawodową reprezentującą środowisko Gestalt. Jej przegląd jest wartościowym punktem wejścia, ale wnioski należy zestawiać z oryginalnymi artykułami i niezależnymi wytycznymi. W tym tekście przegląd PTPG traktujemy jako mapę, nie jako ostateczny werdykt.

Nowsze badanie siedmiu procesów: ważny, ale ograniczony sygnał

W 2023 roku Kaisler i współautorzy opublikowali wielokrotne studium przypadku siedmiu klientów, którzy odbyli po 30 sesji terapii Gestalt w warunkach zbliżonych do codziennej praktyki. Autorzy porównywali osoby o umiarkowanym i niskim poziomie integracji struktury osobowości, ocenianym za pomocą diagnozy psychodynamicznej OPD.

Badanie miało charakter mieszany i skupiało się na rozwoju funkcji „self”, regulacji oraz upodmiotowieniu. Po 30 sesjach nie stwierdzono zmiany poziomu funkcjonowania osobowości w obu grupach. Autorzy opisali inne zmiany w przebiegu procesów i podkreślili potrzebę dopasowania interwencji do poziomu integracji.

Co z tego wynika?

• 30 sesji może być zbyt krótkim czasem na zmianę głębokiej struktury funkcjonowania;

• klienci o różnych możliwościach regulacji mogą potrzebować odmiennego tempa i akcentów;

• praca z doświadczeniem cielesnym wymaga dostosowania, a nie mechanicznego stosowania technik;

• badanie naturalistyczne pozwala zobaczyć proces w realnych warunkach.

Czego to badanie nie dowodzi?

• że Gestalt działa albo nie działa u przeciętnego pacjenta;

• że siedem osób reprezentuje wszystkie osoby z podobnymi trudnościami;

• że brak zmiany jednego wyniku oznacza brak jakiejkolwiek korzyści;

• że obserwowana poprawa w innych obszarach została spowodowana wyłącznie terapią.

Próba siedmiu osób jest zdecydowanie zbyt mała do szerokich uogólnień. Wartość badania polega przede wszystkim na szczegółowym opisie procesu i generowaniu hipotez do dalszych testów.

Gestalt Therapy Fidelity Scale: czy badacze wiedzą, co oceniają?

Jednym z problemów badań psychoterapii jest ustalenie, czy terapeuta rzeczywiście prowadził badaną terapię. W 2020 roku Fogarty, Bhar i Theiler opublikowali pracę o opracowaniu i walidacji Gestalt Therapy Fidelity Scale - 21-punktowej skali zgodności sesji z praktyką Gestalt.

Skala obejmuje siedem obszarów:

1. relację dialogiczną;

2. pracę w „tu i teraz”;

3. praktykę fenomenologiczną;

4. świadomość ucieleśnioną;

5. wrażliwość na pole i kontekst;

6. procesy kontaktowania się;

7. postawę eksperymentalną.

W badaniach rozwojowych uczestniczyli eksperci, sędziowie i 176 osób z 18 krajów oceniających nagrania sesji Gestalt i nie-Gestalt. To ważny krok metodologiczny: bez miary wierności nie wiadomo, czy porównuje się terapię Gestalt, eklektyczną rozmowę czy pojedynczą technikę.

GTFS nie jest jednak dowodem skuteczności. To narzędzie, które może podnieść jakość przyszłych badań i szkoleń.

Co wiadomo o technice pustego krzesła i chairworku?

Praca z krzesłami jest najbardziej rozpoznawalną interwencją kojarzoną z Gestalt, choć współcześnie stosuje się ją także w terapii skoncentrowanej na emocjach, CBT, terapii schematów i innych podejściach. Polega na organizowaniu dialogu między częściami „ja”, perspektywami albo osobą a wyobrażonym ważnym innym.

W opublikowanym w 2026 roku przeglądzie systematycznym 22 badań randomizowanych analizowano interwencje chairwork w różnych modalnościach i problemach. Autorzy opisali korzystne wyniki m.in. w pracy z depresją, trudnymi doświadczeniami z dzieciństwa, „niedokończonymi sprawami”, OCD, PTSD, lękiem społecznym i zaburzeniami odżywiania. Raportowane efekty różniły się znacznie - od małych do dużych - zależnie od badania i wyniku.

To obiecujące wsparcie dla rodziny interwencji doświadczeniowych, ale potrzebne są trzy zastrzeżenia:

• chairwork nie jest synonimem pełnej psychoterapii Gestalt;

• część badań dotyczyła innych nurtów i protokołów;

• wynik dla konkretnej techniki i populacji nie może być przeniesiony na wszystkie problemy.

Nie każdy klient potrzebuje pracy z krzesłem. Jeżeli terapeuta ją proponuje, powinien wyjaśnić cel, uzyskać zgodę, dostosować intensywność i wspólnie omówić doświadczenie.

Czy relacja terapeutyczna potwierdza założenia Gestalt?

Gestalt nadaje relacji terapeutycznej centralne znaczenie. Szersze badania nad psychoterapią wspierają wagę tego czynnika. Metaanaliza Flückigera i współautorów objęła 295 niezależnych badań i ponad 30 tys. pacjentów. Związek przymierza z wynikiem w terapii twarzą w twarz wyniósł r = 0,278 i był stabilny w różnych podejściach, krajach oraz grupach pacjentów.

Wynik oznacza, że osoby zgłaszające lepszą współpracę terapeutyczną statystycznie częściej uzyskiwały lepsze efekty. Nie przesądza jednak prostego związku przyczynowego. Wczesna poprawa może wzmacniać relację, dobra relacja może ułatwiać zmianę, a oba procesy mogą wpływać na siebie.

To dowód na znaczenie przymierza w psychoterapii ogólnie, nie na wyjątkową przewagę Gestalt. Dla praktyki oznacza natomiast coś bardzo konkretnego: uzgodnienie celów, poczucie współpracy i możliwość naprawiania trudności w relacji nie są dodatkiem.

A co z „wglądem” i łączeniem przeszłości z teraźniejszością?

Gestalt często jest błędnie przedstawiany jako terapia skupiona wyłącznie na chwili obecnej. W rzeczywistości bada, jak historia organizuje aktualne doświadczenie. Metaanaliza Jennissen i współautorów objęła 23 niezależne wielkości efektu i wykazała umiarkowany związek wglądu z wynikiem psychoterapii (r = 0,31).

Wgląd definiowano szeroko: jako rozumienie powiązań między przeszłością i teraźniejszością, wzorców relacyjnych oraz związków między emocjami, trudnościami interpersonalnymi i objawami. Autorzy zaznaczyli heterogeniczność definicji i metod.

Badanie nie dotyczyło wyłącznie Gestalt. Wspiera jednak myśl, że rozpoznawanie związku historii z aktualnym sposobem funkcjonowania może być jednym z mechanizmów zmiany ponad podziałami na szkoły.

Więcej o praktycznym znaczeniu tej zasady przeczytasz w artykule „Tu i teraz” w Gestalt — czy terapeuta pomija przeszłość?.

Dlaczego tak trudno porównać Gestalt z CBT?

CBT obejmuje liczne, często manualizowane protokoły opracowane dla konkretnych rozpoznań. „Terapia Gestalt” częściej oznacza zindywidualizowany proces oparty na wspólnych zasadach, a nie identyczny zestaw interwencji. Porównanie komplikuje kilka czynników:

• różny stopień manualizacji;

• różne cele i miary wyniku;

• różna długość terapii;

• doświadczenie i przekonania badaczy;

• jakość wdrożenia obu metod;

• preferencje klienta;

• nakładanie się czynników wspólnych.

Pytanie „który nurt wygrywa?” jest zwykle mniej użyteczne niż: jaka metoda ma najlepsze dowody dla tego celu, czy jest dostępna i akceptowalna dla tej osoby oraz czy prowadzi ją kompetentny terapeuta?

Rozbudowane porównanie znajdziesz w tekście Terapia Gestalt czy CBT?.

Czego nadal nie wiemy o skuteczności Gestalt?

1. Dla kogo działa najlepiej

Brakuje wystarczająco dużych badań identyfikujących moderatorów wyniku: cechy, diagnozy, preferencje i warunki, które zwiększają lub zmniejszają prawdopodobieństwo korzyści.

2. Jak wypada dla konkretnych rozpoznań

Badania obejmują różne populacje i problemy, ale nie tworzą równie mocnej bazy dla każdego rozpoznania. W przypadku problemu, dla którego istnieją wytyczne kliniczne, trzeba sprawdzić, jakie interwencje są zalecane i czy Gestalt ma być metodą główną, uzupełniającą czy późniejszą.

3. Jak długo utrzymują się efekty

Pomiar bezpośrednio po terapii nie mówi, co dzieje się po sześciu miesiącach, roku czy kilku latach. Długi follow-up jest jedną z najważniejszych luk.

4. Które elementy wywołują zmianę

Czy kluczowe są relacja, pogłębiona świadomość, praca emocjonalna, eksperyment, kontakt z ciałem, czy ich połączenie? Skala GTFS pomaga opisać praktykę, ale badania mechanizmów są nadal rozwijane.

5. Jak często pojawiają się efekty niepożądane

Problem dotyczy nie tylko Gestalt. Przegląd systematyczny badań psychoterapii wskazał, że negatywne efekty są monitorowane znacznie rzadziej niż korzyści. Potrzebujemy lepszego raportowania pogorszenia, nowych objawów, problemów relacyjnych, zależności i naruszeń.

Czy brak mocniejszych badań oznacza, że terapia nie działa?

Nie. Brak dowodu i dowód braku to dwie różne rzeczy. Mała liczba dobrych badań może wynikać z finansowania, tradycji badawczej, trudności manualizacji i zaplecza akademickiego. Nie wolno jednak używać tego argumentu do pomijania standardów dowodowych.

Najuczciwsza pozycja jest pośrodku:

• doświadczenie kliniczne i badania jakościowe mogą wskazywać wartościowe zjawiska;

• badania obserwacyjne mogą pokazać wyniki w realnej praktyce;

• RCT i metaanalizy lepiej ograniczają część alternatywnych wyjaśnień;

• żaden pojedynczy typ dowodu nie odpowiada na wszystkie pytania;

• silniejsze twierdzenie wymaga silniejszego źródła.

Jak korzystać z badań przy wyborze terapii?

Badania nie wybiorą terapeuty za Ciebie, ale mogą uporządkować decyzję. Warto:

1. określić problem i cel, a w razie potrzeby uzyskać diagnozę;

2. sprawdzić, czy istnieją wytyczne dla tego problemu;

3. zapytać terapeutę o doświadczenie i podstawy proponowanego planu;

4. uwzględnić własne preferencje dotyczące struktury, relacji i pracy doświadczeniowej;

5. ustalić sposób monitorowania postępu;

6. uzgodnić moment ponownej oceny, jeśli poprawa nie następuje.

Wytyczne NICE dotyczące depresji podkreślają wspólne podejmowanie decyzji, uwzględnianie potrzeb, preferencji, dotychczasowej odpowiedzi na leczenie i możliwych szkód. Nie są one instrukcją wyboru Gestalt, ale dobrze ilustrują standard świadomej decyzji.

Jak rozpoznać odpowiedzialnie prowadzoną terapię Gestalt?

Rzetelny terapeuta:

• potrafi wyjaśnić sposób pracy bez zasłaniania się żargonem;

• uzgadnia cel i wraca do niego;

• pyta o inne leczenie i stan zdrowia;

• przyjmuje informację zwrotną, także krytyczną;

• proponuje eksperymenty, zamiast je narzucać;

• monitoruje korzyści i możliwe pogorszenie;

• zna granice swoich kompetencji i kieruje do innych specjalistów;

• pracuje zgodnie z kodeksem etycznym i korzysta z superwizji.

PTPG udostępnia standardy psychoterapii Gestalt i listę certyfikowanych psychoterapeutów. Na blogu Healing Minds przeczytasz również, jak superwizja wspiera bezpieczeństwo procesu.

Wniosek: odpowiedź powinna pozostać warunkowa

Czy terapia Gestalt jest skuteczna? Może przynosić istotne korzyści, a dostępne badania nie pozwalają traktować jej jako podejścia bez podstaw empirycznych. Jednocześnie jakość i zakres dowodów nie uzasadniają obietnicy skuteczności dla każdej osoby, diagnozy i sytuacji.

Przy wyborze warto połączyć trzy perspektywy: najlepsze dostępne badania, kompetencje kliniczne terapeuty oraz potrzeby i preferencje osoby szukającej pomocy. To bliższe psychoterapii opartej na dowodach niż proste pytanie o zwycięski nurt.

Jeśli chcesz poznać także praktyczne minusy i sygnały niedopasowania, przeczytaj Terapia Gestalt — wady, zalety, opinie i sytuacje, w których może nie działać. Informacje o konsultacji znajdziesz na stronie psychoterapii indywidualnej Gestalt w Healing Minds.

Źródła

1. Bretz H.J., Heekerens H.P., Schmitz B. (1994), A meta-analysis of the effectiveness of Gestalt therapy.

2. Fogarty M., Bhar S., Theiler S. (2020), Development and validation of the Gestalt Therapy Fidelity Scale, DOI: 10.1080/10503307.2019.1571688.

3. Kaisler R.E. i in. (2023), Common mental disorders in Gestalt therapy treatment: a multiple case study, DOI: 10.3389/fpsyg.2023.1304726.

4. Ottingerová L., Halamová J., Szitás D. (2026), Experiential therapies including Chairwork: a systematic review of randomized controlled trials, DOI: 10.3389/fpsyg.2025.1692630.

5. Flückiger C. i in. (2018), The alliance in adult psychotherapy: A meta-analytic synthesis, DOI: 10.1037/pst0000172.

6. Jennissen S. i in. (2018), Association Between Insight and Outcome of Psychotherapy, DOI: 10.1176/appi.ajp.2018.17080847.

7. Honkalampi K., Urhonen H.R., Virtanen M. (2025), Negative effects in randomized controlled trials of psychotherapies and psychological interventions, DOI: 10.1080/10503307.2024.2301972.

8. Polskie Towarzystwo Psychoterapii Gestalt (2026), Badania naukowe.

9. European Association for Gestalt Therapy, What is Gestalt therapy.

10. NICE (2022), Depression in adults: treatment and management.

Informacja redakcyjna: artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej diagnozy ani konsultacji ze specjalistą.